Achub y Gymraeg? Yn y cartref, yn y gymuned neu yn y gweithle?

Wrth edrych tuag at flwyddyn newydd (a mwy o fanylion o'r cyfrifiad), mae Cymdeithas yr Iaith yn rhybuddio am ddyfodol y Gymraeg fel iaith gymunedol.

Does dim dwywaith fod sail gadarn i'r rhybudd hynny, a byddaf yn ymuno gyda thorf dda gobeithio yn un o ralïau cyntaf y Gymdeithas ym Merthyr Tudful ddydd Sadwrn. Ond tybed beth sydd gan y Gymdeithas dan sylw wrth sôn am adfywio cymunedol er mwyn achub y Gymraeg. Does dim manylion mawr am hyn, ac felly dwi ddim am greu dadl ble nad oes un yn bodoli; ond tybed pa weithgarwch y dylid ei flaenoriaethu dros y cyfnod nesaf?

Yr hyn sy'n fy mhoeni i yw'r diffyg canolbwyntio ar y man gwaith fel darn cwbl allweddol o jigso cymhleth achub y Gymraeg. Does dim dwywaith fod 'na waith pwysig i'w gwneud wrth sicrhau trosglwyddiad iaith o genhedlaeth i genhedlaeth oddi fewn i'r cartref, ac mae sicrhau arlwy o weithgareddau a digwyddiadau cymunedol digonol yn Gymraeg yn rhan annatod o fywiogrwydd cymunedol; OND onid yn y byd gwaith yw'r her fawr?

Yn ein bywydau beunyddiol y cyfle mawr sydd gan awdurdodau cyhoeddus i ddylanwadu at sut mae unigolion yn ymagweddu tuag at y Gymraeg, a faint o ddefnydd maen nhw'n ei wneud o'r iaith yw trwy'r byd gwaith. Yr hyn sydd gennyf dan sylw yw ymgais gwirioneddol i geisio creu, datblygu a chefnogi gweithleoedd ble mae'r Gymraeg yn brif iaith weithredol. Nid tasg hawdd mo hynny, ac mae angen cryn ewyllys da ar bob ochr i wneud i'r drefn weithio - ond os am ddatblygu hyder miloedd o Gymry i ddefnyddio'r Gymraeg yn fwy aml yn y cartref ac yn y gymuned, mae gwreiddio'r Gymraeg yn y byd gwaith yn hollbwysig.

Tybed faint o gyflogwyr (ac eithrio ambell eithriad anrhydeddus iawn) sy'n rhoi bri ar sgiliau Cymraeg? Byddai cyflogwr ddim yn ystyried apwyntio unigolyn heb sgiliau cyfathrebu digonol yn y Saesneg - ac felly pam ar wyneb y ddaear - wrth wasanaethu cymunedau sy'n helaeth ddwyieithog fod Cyngor, neu Fwrdd Iechyd neu gorff cyhoeddus arall yn meddwl ei bod hi'n dderbyniol i apwyntio unigolion nad sy'n medru cyfathrebu yn Gymraeg!

Os felly ry'ch chi'n derbyn fod lle i roi tipyn mwy o sylw i'r byd gwaith, y man amlwg iawn i gychwyn i unrhyw fudiad sydd o ddifrif ynghylch y materion hyn yw casglu data am faint o siaradwyr Cymraeg sy'n cael eu cyflogi gan wahanol awdurdodau cyhoeddus (a'r sawl sy'n rhan o ddarpariaeth safonau'r Mesur Iaith wrth gwrs). a pha bolisïau sydd gan gyflogwyr er mwyn hybu yn rhagweithiol recriwtio a datblygu siaradwyr Cymraeg. Rwy'n amau y byddai'r darlun yn ddadlennol iawn!

Ac un peth bach arall i gloi'r amrywiol sylwadau yma. Dwi'n gwbl argyhoeddedig fod angen newid yr ieithwedd a ddefnyddiwn wrth sôn am y Gymraeg yn y byd gwaith. Mae'r Gymraeg yn sgil y mae modd ei ddysgu a'i ddatblygu yn yr union yr un modd ac y mae modd dysgu iaith arall, neu ddysgu i ddefnyddio rhaglen gyfrifiadurol neilltuol. Does dim byd o gwbl o'i le ar osod set o sgiliau angenrheidiol ar gyfer gweithio yn y sector cyhoeddus, a fydd mewn sawl man yn cynnwys sgiliau penodedig yn y Gymraeg. Byddai hynny yn ei dro wrth gwrs yn arwain at fwy o statws i'r Gymraeg ac wrth recriwtio cyflogai gyda'r sgiliau angenrheidiol.

Gwnewch Adduned i'r Gymraeg

Daeth yr adeg hynny o'r flwyddyn i bawb ymrwymo i golli bach o bwysau, i ddweud na i'r ail wydr o win, ac i osgoi siocled am o leiaf wythnos, ond tybed dylen ni oll fod yn ystyried gwneud adduned i'r Gymraeg y flwyddyn hon?

Does dim dwywaith y bu ffigyrau'r cyfrifiad yn ergyd drom, ond mi roedden nhw ond yn cadarnhau'r hyn ry'n ni'n ei gweld a'i glywed o'n cwmpas - sef mai lleiafrif o'r sawl sy'n medru'r Gymraeg sy'n defnyddio'r Gymraeg yn eu bywyd beunyddiol. Dyna'r her i'r flwyddyn newydd - ar lefel polisi i awdurdodau cyhoeddus fynd i'r afael a'r her - ond ar lefel personol (gan gofio siars Hywel Gwynfryn i fabwysiadu dysgwr) i ni oll wneud rhywbeth yn Gymraeg.



Pe baem ni oll yn addunedu i wneud un peth - mi fyddai'n cael effaith sylweddol iawn. Dyma ambell awgrymiad ac mae croeso mawr i bawb ychwanegu awgrymiadau pellach:

* Cysylltu yn Gymraeg yn gyntaf gyda'r Cyngor lleol neu unrhyw gorff cyhoeddus arall perthnasol.
* Trydar yn Gymraeg
* Mabwysiadu dysgwr (cynllun Hywel Gwynfryn)
* Gwirfoddoli yn y Ganolfan Gymraeg lleol
* Prynu Cardiau Cymraeg
* Dewis yr opsiwn Cymraeg ar bob adeg ar diliau hunain wasanaeth
* Mynnu gwasanaeth Cymraeg gan yr NHS yng Nghymru


* Mynd i ddosbarth nos yn Gymraeg (rwy'n gwybod am wersi Sbaeneg sy'n cael eu cynnig yn Gymraeg yn y Cymoedd!)
* Rhedeg yn Gymraeg (fy nghynllun bach i er mwyn denu grŵp o ddysgwyr i redeg yn hamddenol yng Nghaerdydd dros amser cinio - ond rhedeg yn Gymraeg)
* Blogio yn Gymraeg, ac ychwanegu geirfa ddethol i waelod y blog am eiriau Cymraeg
* Gohebu yn Gymraeg gyda dysgwyr, ac ychwanegu geirfa ddethol i waelod yr E-bost

ond efallai yn bwysicach byth
* Cefnogi a chymeradwyo pob un o'n cyd-wladwyr sy'n gwneud yr ymdrech i siarad Cymraeg, ac wrth eu cefnogi gweld eu hyder yn datblygu.


Beth fydd eich adduned chi i'r Gymraeg i'r flwyddyn newydd?

Trydar yn Gymraeg - faint o gyrff a chwmnioedd sy'n gwneud?

Mi wnaeth sylw diweddar gan @hywelm am y wefan sy'n cynnwys data am bobl a chyrff sy'n trydar yn Gymraeg - Indigenous Tweets: Cymraeg f'atgoffa am y cyfoeth o ddata a geir ar y wefan honno.

Tybed felly faint o'r 500 o drydarwyr a rhestrir sy'n gyrff cyhoeddus / cwmnïoedd a phwy sydd fwyaf toreithiog eu trydariadau.

Isod mae rhestr syml o'r 39 corff dwi wedi adnabod ar 'indigenous tweets' sydd yn y 500 a rhestrir ar y wefan sy'n trydar yn Gymraeg.  Y ffigwr a nodir yw'r nifer o drydariadau sydd wedi eu cyhoeddi yn Gymraeg.



Da iawn Cyngor Caerdydd yw'r peth cyntaf i nodi - Cyngor sy'n trydar yn rheolaidd (ac yn ddefnyddiol yn Gymraeg!).  Ond, gan nodi efallai na restrir pawb - ble mae Cyngor Ceredigion, Cyngor Sir Gar neu Gyngor Sir Fôn? Neu unrhyw gyngor o ran hynny - os yw Caerdydd a Phowys yn gallu darparu gwasanaeth effeithiol i'w trigolion yn Gymraeg pam nad pob cyngor?

Yn yr un modd os yw Heddlu Gogledd Cymru yn gallu cynnal gwasanaeth yn Gymraeg beth am Heddlu Dyfed Powys, Heddlu De Cymru, Heddlu Gwent?

Ac os yw RGC1404 yw gwneud defnydd da o drydar - beth am y Sgarlets neu'r Gweilch?


Dwi ddim wrth gwrs yn dadlau am eiliad y gellir achub y Gymraeg wrth drydar yn unig, ond mae'n gyfrwng y defnyddir yn aml - gan Gymry sydd a phob math o lefel hyder yn y Gymraeg, ac felly yn gyfle gwych i'r sawl sy'n siarad Cymraeg i dderbyn gwybodaeth a gwasanaeth yn Gymraeg; ac i'r sawl sy'n dysgu i weld y Gymraeg, i ddeall y Gymraeg a dysgu geirfa newydd.

Da iawn i bawb felly sydd ar y rhestr, ond onid yw hi'n hen bryd i'r gweddill siapio!

cyngorcaerdydd	3420
LlywodraethCym	2128
LLGCymru	1905
YGanolfan	1889
CyngorGwynedd	1861
Plaid_Cymru	1533
CynulliadCymru	1502
LlenCymru	1362
eisteddfod	1275
lleol_dot_net	1137
CwmniFranWen	1115
_gwead	1080
StonewallCymru	1078
Wedi3Wedi7	1073
DileuTlodi	1073
Yr_Urdd	1070
cymdeithas	1066
PartCymru	1009
ysgolycreuddyn	1009
EnvAgencyWales	998
turnstilemusic	976
NWPolice	957
Celtes_Cymru	944
prifysgolbangor	915
CSPowys	862
Gisdacyf	783
CFfICymru	783
CBSConwy	766
colegcymraeg	754
YstadegauCymru	750
safleswyddi	706
WWFCymru	697
MenterCaerdydd	696
YGPlasNewydd	659
RGC1404	655
GlamArchives	651
Cyfle	648
Prifysgol_Aber	647
YLolfa	641

Robyn Lewis - Arwr neu Ddihiryn?

Mae trafodaeth fywiog eisoes yn digwydd wrth drydar am safiad Robyn Lewis wrth fynnu cael ei wasanaethu yn Gymraeg yn Spar Pwllheli. Mae'r BBC hefyd yn trafod y stori fan hyn.

Yr hyn sy'n ddiddorol am y trydar yw bod cyfran sylweddol o'r actifyddion ieithyddol sy'n feirniadol (iawn) o'r hyn a wnaeth Robyn Lewis. Ond tybed ai trydar yw'r cyfrwng gorau i drafod y fath sefyllfa anodd.

Rwy'n cyfeirio at hyn fel sefyllfa anodd, gan fod dwy farn yn croestynnu yn fy meddwl i.

Ar un llaw, dwi'n rhyfeddu nad oes gwasanaeth Gymraeg ar gael mewn siopau (mawr a chanolig) yng Ngwynedd. Pan oeddwn yn fyfyriwr yn Aberystwyth roedd gan y Safeways newydd o leiaf un cownter ble roedd gwasanaeth Gymraeg ar gael ar bob adeg, ac roedd nifer o fusnesau lleol dros y blynyddoedd yn cefnogi cynllun Iaith Gwaith Bwrdd yr Iaith.

Does dim dwywaith y dylai fod gwasanaeth Gymraeg felly, ond nid cyfrifoldeb unigolyn mo hyn - ond cyfrifoldeb y siop a'r cwmni yn y lle cyntaf, i fabwysiadu polisi rhagweithiol o recriwtio siaradwyr Cymraeg sy'n abl ac yn barod i wasanaethu cwsmeriaid yn y Gymraeg, ac wedyn i'w hyfforddi er mwyn cael yr hyder i wneud hynny yn effeithiol. [Byddai'r fath bolisi rhagweithiol wrth gwrs yn hybu defnydd y Gymraeg a statws y Gymraeg fel sgil cyflogaeth allweddol].

Ar y llaw arall, mae'n rhaid i unrhyw Gymro neu Gymraes dwymgalon gwestiynu dull gweithredu Robyn Lewis. Sut mae creu gwrthdaro unigol, anodd, annymunol a phoenus - rwy'n siŵr i'r Gymraes am ba bynnag gyfres o resymau nad oedd yn teimlo'n abl i adrodd niferoedd yn Gymraeg - yn mynd i helpu'r achos. Creu ffrae a helynt, pan efallai y byddai gweithredu cadarn ond ystyriol gyda rheolwyr y busnes er mwyn sicrhau hybu'r Gymraeg wedi bod yn llawer mwy effeithiol? Does gennyf ddim amheuaeth y bydd y digwyddiad yn fel ar fysedd gwrthwynebwyr y Gymraeg - ond rwy'n poeni fwy y bydd y fath yma o ddigwyddiad yn codi un ofn bach arall ym meddyliau'r lliaws o Gymry Cymraeg dihyder cyn mentro i ddefnyddio'r iaith.

Ar nodyn mymryn yn wahanol i gloi, doedd anhawster rhifyddol y cyfryw aelod o staff ddim yn syndod enfawr i mi - a hynny wedi darllen llyfr campus Gareth Ffowc Roberts Mae Pawb yn Cyfrif, sy'n gyfrol feistrolgar sy'n trin a thrafod heriau rhifol pobl, a Chymry un benodol.

Byw yn Gymraeg?

Un o'r ymatebion i'r cyfrifiad gan Gymdeithas yr Iaith Gymraeg yw'r ymgyrch 'Dwi eisiau byw yn Gymraeg.' Nawr ar yr olwg gyntaf, mae'n slogan deniadol ac yn cyfleu'r hyn mae llawer iawn ohonom yn dymuno ei wneud, sef byw y rhan fwyaf o'n bywydau trwy gyfrwng y Gymraeg.

Ond efallai mai dyna'r her i'r Gymdeithas, i'r Gymraeg ac i ni fel siaradwyr Cymraeg. Beth yw byw yn Gymraeg? Nawr i mi, dwi eisiau byw - dwi eisiau arddel fy niddordebau, cael hwyl, byw bywyd llawn yn y gwaith a'r byd gwirfoddol - a hefyd eisiau cymryd pob cyfle i wneud hynny trwy'r Gymraeg. Wel, efallai bron bob cyfle, Springsteen yw'r bos wrth gwrs mewn unrhyw iaith!

Y gamp yw, a dyma fawredd syniad Hywel Gwynfryn o fabwysiadu dysgwr, yw gwneud y defnydd o'r Gymraeg yn addas i'r cyd-destun. Nid pob dysgwr sydd a'r un diddordebau, nid pob siaradwr Cymraeg sy'n dymuno ymuno gyda chôr neu chwarae rygbi - ac felly mae angen cynnig amrywiol gyfleoedd a sefyllfaoedd i bobl defnyddio'r Gymraeg (a dysgu'r Gymraeg o ran hynny). Mae rhai o'r mentrau iaith yn enghreifftiau clodwiw o hybu a hyrwyddo digwyddiadau gwahanol, ond yn sicr nid pob un!

Yr her bellach wedyn yw sicrhau fod pob awdurdod cyhoeddus yn rhoi cyfle rhagweithiol i bobl defnyddio'r Gymraeg. Dwi'n sôn am gynnig rhagweithiol oherwydd mai dyna'r ieithwedd gref a ddefnyddir wrth ymdrin â'r Gymraeg yn yr NHS - sy'n tanlinellu'r angen i'r Gymraeg fod yn ddewis naturiol syml i bobl yn hytrach nag yn frwydr i fynnu'r cwrteisi lleiaf - gweler blog Vaughan Roderick am enghraifft arall ofnadwy diweddar.

Mae 'na lot fawr o waith i'w gwneud, ond mae angen fod yn glir ar natur y dasg er mwyn llwyddo a sicrhau fod cyfle gennym i fyw ein bywydau lle bynnag bo'n bosib yn y Gymraeg.

Mabwysiadu Dysgwr - Adopt a Learner

Mi wnaeth Hywel Gwynfryn @hywelgwynfryn awgrymu y dylai siaradwyr Cymraeg fabwysiadu dysgwr yr un a threulio awr yr wythnos gyda nhw yn eu helpu i ddysgu. Syniad campus ddweda i, ac yn un sy'n rhoi awgrymiad syml ac ymarferol i bob un ohonom sy'n siarad Cymraeg.

Mae cryfder i'r syniad hefyd wrth gwrs am ei fod yn dangos yn glir ein bod yn frwd o blaid y cyfeillion hynny sy'n ymdrechu i ddysgu'r iaith. Mae sicrhau agwedd iach a chadarnhaol at ddysgwyr yn hollbwysig i'm tyb i.

Yn wir mi fuaswn i'n mynd cam ymhellach, gan feddwl hefyd am y continwwm ieithyddol. Mae angen gofal ac ystyriaeth wrth ddelio gyda'n gilydd a'n sgiliau Cymraeg. Fel bydd nifer yn gwybod, rwy'n treulio rhywfaint o'n hamser sbâr yn ymwneud a gwleidyddiaeth, ac wrth feddwl am syniad Hywel Gwynfryn ddaeth dau ymateb i gof. Roeddwn wedi paratoi cylchlythyr lleol i gyd-aelodau, pan oeddwn bryd hynny yn byw yng Ngheredigion. Doedd y cylchlythyr ddim yn mynd i ennill gwobrau llenyddol, ac mi roedd ambell lithriad a thypo - ond gallwch ddychmygu sut oeddwn i'n teimlo o dderbyn y cylchlythyr yn ôl gan gyfaill wedi ei farcio a phen coch!

Ychydig flynyddoedd yn ddiweddarach ar garlam yng nghanol bwrlwm etholiad yng Nghwm Cynon dyma lunio cylchlythyr arall, ac eto mi roedd ambell typo y tro hwn, a derbyn nodyn hyfryd iawn nol gan gyfaill arall. Roedd y nodyn yn diolch yn ddiffuant iawn am yr holl waith, yn cydnabod prysurdeb anorfod, yn nodi pa mor anodd yw hi i brawf ddarllen eich gwaith eich hun, ac yn cynnig ar unrhyw adeg o'r dydd neu nos i brawf ddarllen unrhyw ddogfennau oedd gennyf o fewn ychydig oriau.

Nawr, roedd y ddau ymateb yn unfarn - doedd safon y cylchlythyron ddim yn ddigon da - ond roedd y gwahaniaeth yn null yr ymateb yn gwneud byd o wahaniaeth. Diolch i'r drefn mi ddaliais i ati, ond pe tawn efallai yn ddysgwr mymryn llai hyderus efallai taw'r cylchlythyr yng Ngheredigion fyddai fy nghylchlythyr olaf yn Gymraeg!

Beth amdani felly- beth am i ni oll fabwysiadu o leiaf un dysgwr yr un? a chofio y daw hyder a defnydd trwy gefnogaeth( ac arweiniad!), a bod ein hagwedd groesawgar ni at ein cyd-breswylwyr sy'n dysgu'r iaith yn hollbwysig os am lwyddo.

Mae dros filiwn o siaradwyr Cymraeg

Mae dros filiwn o siaradwyr Cymraeg. Ydy hynny yn bosib yn dilyn cyhoeddiad ffigyrau'r cyfrifiad yn ddiweddar? Ydy, siŵr, a na dwi heb fod yn mwynhau gormod o sieri Nadoligaidd! Yr hyn sydd gen i dan sylw yw'r cannoedd o filoedd o bobl sy'n gallu siarad Cymraeg ond am gyfres o resymau cymhleth sydd ddim yn ei ddefnyddio yn rheolaidd, ac felly yn annhebygol o nodi ar ffurflen cyfrifiad eu bod yn siarad Cymraeg.

Os am dystiolaeth clir o'r hyn rwy' newydd ddweud does dim angen mynd ymhellach nag arolwg ICM yn 2009 wnaeth dangos fod 35% o bobl Cymru yn siarad Cymraeg fan lleiaf i'r lefel 'enough to get by' - a chofier mai arolwg oedolion oedd hyn ac felly byddai arolwg o'r boblogaeth cyfan yn cael ffigwr uwch. Mae arolygon i ITV yn y gorffennol (HTV bryd hynny) wrth gynnig graddfa chwech pwynt am hyfedredd ieithyddol yn darganfod lleiafrif yn unig nad sy'n siarad Cymraeg o gwbl (rhyw 37% os cofiaf yn iawn).

Pam fod hyn yn bwysig? Un o'r rhesymau rwy' wedi ail-gychwyn blogio yw rhannu ambell syniad a sbarduno trafodaeth am yr hyn sydd angen ei wneud yn sgil y cyfrifiad. Yn sicr nid anobeithio - mae 'na waith mawr i wneud - ond mae angen gofal a thrafodaeth i benderfynu pa waith sydd angen ei wneud.

Dwi am gychwyn darn bach o'r drafodaeth drwy sôn am esiampl fach ddiweddar o gyfarfod gyda chyfieithu. Rwy'n ddigon ffodus i weithio mewn corff sy'n gweithredu yn Gymraeg. Mewn cyfarfod diweddar roedd criw da wedi ymgasglu ac ambell gyfrannwr yn dibynnu ar yr offer cyfieithu. Aeth y cyfarfod yn ei flaen, a bu'n rhaid i'r cyfieithydd adael - ond er mawr syndod dyma'r ddau 'di-Gymraeg' yn dweud eu bod yn gallu dilyn digon beth bynnag. Hanner awr yn ddiweddarach roedd y ddau yn cyfrannu i'r drafodaeth (yn Saesneg rhan fwyaf), ond does gennyf ddim amheuaeth eu bod wedi ymarfer mwy ar eu Cymraeg yn yr hanner awr hynny nag oeddent ers tro byd. Rwy'n eitha' siŵr fod y ddau berson yma yn ddi-Gymraeg yn ôl y cyfrifiad - ond - i mi roeddent fel pob un ohonom sy'n siaradwyr Cymraeg ar gontinwwm (os mai dyna'r sillafiad cywir) o hyfedredd ieithyddol; a'r hyn sydd ei angen yn sicrhau digonedd o gyfleoedd i bobl i ddefnyddio'r Gymraeg mewn amrywiol gyd-destunau a chyweiriau fel eu bod yn gallu datblygu eu hyder a'u hyfedredd.

Man cychwyn trafodaeth yw'r pwt yma o sylwadau, ond yn fwy na dim oll dylid cofio geiriau Saunders Lewis ar adeg heriol fel hyn (gyda diolch i Mari Sion a Hywel Williams am f'atgoffa o'i eiriau) A ydy'r sefyllfa'n anobeithiol? Ydy', wrth gwrs, os bodlonwn ni i anobeithio. 'Does dim byd yn y byd yn fwy cysurus nag anobeithio.

Lleihau'r Gyfradd Dreth - Codi'r Dreth a Gesglir?

Ar ddiwrnod y gyllideb mae tipyn o drafodaeth eisoes yn digwydd parthed y gyfradd dreth uchaf o 50%. Rwy'n credu'n gryf mewn ail-ddosbarthu cyfoeth, ac yn ystyried fod sustem drethiannol flaengar (os mai dyna'r gair cywir am 'progressive taxation') yn rhan o gymdeithas war. Ond mae'n rhaid i mi gyfaddef nad ydw i wedi fy argyhoeddi am y gyfradd dreth 50%. Rwy'n dweud hynny am fy mod i yn amheus iawn o faint o unigolion a ddylai fod yn talu 50% fel cyfradd dreth sy'n ei dalu mewn gwirionedd.

I'm tyb i, byddai sustem dreth decach yn cynyddu'r gyfradd ddi-dreth i 10,000 yn gosod cyfradd dreth sylfaenol o 20% hyd at y lefel presennol (ychydig dros £40,000) ac wedyn yn gosod 40% uwchben - OND yn cau pob math o gyfle i'r sawl sy'n ennill ffortiwn i beidio talu 40%.

Mae sawl enghraifft syml o hyn - pam fod y sawl sy'n ennill ar y lefel uchaf yn gallu buddsoddi £10,000 y flwyddyn yn ddi-dreth mewn ISAs. Gall hynny greu incwm sylweddol iawn - heb unrhyw dreth wrth fuddsoddi yn rheolaidd. Ar ba sail ydy hi'n deg fod y sawl sy'n ennill £70,000 mewn cyflog yn derbyn dwywaith gymaint o ryddhad treth am gyfraniadau pensiwn nag y byddai rhywun sy'n ennill £35,000. Pam dylai rhywun ar gyfradd dreth uwch gallu prynu cyfranddaliadau yn y Byd gwerth £500 am £300 (de facto) tra bod rhywun ar gyflog llai yn gorfod talu £400 am yr un cyfranddaliad. Ac mae'r sgandal o unigolion fel Ken Livingstone sy'n ennill cannoedd o filoedd a danfon yr arian trwy gwmni ac felly yn arbed degau o filoedd mewn treth yn dan ar fy nghroen.

Dwi ond wedi crafu'r wyneb yn fan hyn - ond mae 'na lwyth o enghreifftiau eraill. Rwy'n cofio darllen beth amser yn ôl fod y sawl sy'n ennill dros £100,000 ar gyfartaledd yn talu rhyw 23% o dreth ar eu hincwm. Mae hyn i'm tyb i yn warthus. I mi felly, prawf mawr y gyllideb yw a fydd y Canghellor yn mynd i'r afael o ddifrif gyda'r cyfleoedd sydd yno i bobl gyfoethog (iawn) i osgoi talu'r dreth sy'n ddyledus. Os yw adfer cyfradd 40% fel y gyfradd uchaf yn rhan o'r fargen a bod sicrhau fod pawb sydd fod i dalu 40% yn gwneud hynny, byddai hynny'n gyfundrefn llawer tecach na'r drefn bresennol.

O.N. Ymddiheuriadau am flogio ysgafn yn ddiweddar - gwnaeth ymgyrch arweinyddiaeth y Blaid dwyn fy sylw ...

Comisiwn Silk a Dyfodol Economaidd Cymru

Yr wythnos hon cyhoeddwyd un o'r dogfennau pwysicaf mae'r Blaid wedi ei gynhyrchu ers sawl blwyddyn - tystiolaeth y Blaid i Gomisiwn Silk. Dyw hynny ddim efallai yn swnio'n addawol fel testun dogfen gyffrous o bellgyrhaeddol ond mae'r cynigion a geir yn y ddogfen (gellir ei lawr lwytho fan hyn) yn mynd i'r afael mewn ffordd glir, radical ac ymarferol a'r heriau sy'n ein gwynebu.

Mae cyfuniad o fesurau gan gynnwys:
* Rheolaeth dros Ystâd y Goron
* Pŵer Dros Dreth Gorfforaethol
* Hanner treth incwm a TAW i'w cadw yng Nghymru
* Pŵer i godi trethi parthed adnoddau naturiol
a thryloywedd parthed gwariant cyhoeddus ac incwm cyhoeddus yng Nghymru.

Fel pecyn mae'n cynrychioli cam mawr ymlaen wrth greu cyfrifoldeb ar Lywodraeth Cymru dros economi ein gwlad - a sicrhau fod 'na oblygiadau difrifol i fethiant. Mae hi wir werth darllen, ac mae hynny i'w adlewyrchu wrth weld yr adwaith positif sydd wedi bod i'r ddogfen gan nifer o sylwebyddion annibynnol.

Ond ar nodyn mwy pleidiol - rwy wrth fy modd fod y Blaid i'w gweld yn meddwl eto. Yn ddifrifol, yn hir dymor, yn radical ac yn ymarferol. Dyma gryfder mawr y Blaid yn hanesyddol, ac os yw'r dystiolaeth yma yn arwydd o wawr newydd meddylgar oddi fewn i'r Blaid, mi fydda' i wrth fy modd.

Oes cysylltiad rhwng AWEMA a S4C?

Rwy' wedi bod yn gwylio gyda chymysgedd o ryfeddod a chynddaredd wrth i straeon lu ymddangos parthed dulliau gweithio AWEMA yn ddiweddar. Mae'n bwysig wrth gwrs peidio barnu cyn gwybod y ffeithiau cyfan, ond mae'r hyn sydd eisoes wedi ei gadarnhau yn gyhoeddus gan AWEMA yn paentio darlun o gorff sydd wedi ei gam-reoli a'i gam weinyddu yn ddifrifol iawn.

Ond gyda'r lefel yma o broblemau, pam nad ydym wedi clywed am hyn ynghynt? Dylwn i ddweud wrth gychwyn mod i wedi bwriadu sgwennu'r pwt yma dros y penwythnos ond heb gael cyfle - mae sylwadau'r Dr Rita Austin ddoe o AWEMA yn cadarnhau fy mhwynt rwy'n tybio.

Rwy'n ofni ein bod ar adegau yng Nghymru yn oedi cyn codi pryderon am gyrff neu fudiadau sy'n agos at ein calonnau gwleidyddol, a hynny gan fod y genhadaeth yn bwysig a'n bod am ochel rhag tanseilio'r genhadaeth honno.

Wedi i'r Ceidwadwyr ddod i rym yn San Steffan ddaeth diffygion difrifol S4C i sylw cynulleidfa fwy eang. Prin oedd y bobl oedd yn amddiffyn S4C ar ei ffurf 2010/11. Ond tybed oedd y sawl a welodd broblemau flynyddoedd ynghynt ond oedd heb godi cwestiynau am eu bod yn credu mewn sianel Gymraeg, yn nodi fod y diffyg cwestiynu wedi arwain i sefyllfa ble gallai dyfodol y sianel ei hun fod yn y fantol?

Yn yr un modd siawns bod adeiladau cyrff grymus, effeithiol a phroffesiynol ym maes cynrychiolaeth, datblygiad economaidd a chynhwysiant cymunedau du a lleiafrifoedd ethnig yng Nghymru yn nod bwysig. Ac felly, mae gofyn cwestiynau difrifol os oes cam-weinyddu yn digwydd i'm tyb i yn arwydd o ddifrifoldeb yr ymrwymiad at gymdeithas gyfartal yng Nghymru a herio hiliaeth ble bynnag y bo. Mae'r awgrymiad fod angen cefnogi cyrff fel AWEMA yn ddi-gwestiwn yn un peryglus iawn, ac mae esiampl S4C yn dangos fod peryg mawr peidio holi cwestiynau caled os oes angen eu codi.

Cwymp Ceisiadau Prifysgolion Cymru

Cyhoeddwyd ddoe gan UCAS fod y nifer o geisiadau wedi cwympo o 9.3% i Brifysgolion Cymru. Mae rhai yn ddigon naturiol wedi holi beth yw goblygiadau hyn i bolisi ffioedd Llywodraeth Cymru, ond efallai fod hynny yn gynamserol.

Mae her amlwg i'r llywodraeth wrth ystyried fod y polisi ffioedd yn dibynnu ar niferoedd eitha' cyson o fyfyrwyr o Loegr yn dod i Gymru a thalu ffioedd uwch, a myfyrwyr o Gymru yn mynd i Loegr i'r un graddau ag oedden nhw cyn i'r newidiadau mawr mewn ffioedd ddigwydd i'r Dwyrain o Glawdd Offa. Ar yr olwg gyntaf felly mae'r ffaith bod ceisiadau o Loegr i Gymru wedi cwympo o 12.3% a bod ceisiadau o Gymru i Loegr wedi cynyddu o 2.5% yn destun pryder.


Ond, ac mae'n ond mawr, perthynas cymhleth sydd rhwng y nifer o geisiadau a'r sawl sy'n astudio yn y pendraw. Ar yr olwg gyntaf, byddai rhywun yn tybio y byddai fy hen Brifysgol, Aberystwyth, yn siomedig i weld cwymp o 10% o geisiadau. Ond byddai hynny yn gamarweiniol - mae Aberystwyth eisoes wedi cyhoeddi ei bod wedi derbyn digon o ymgeiswyr o safon uchel na fydd hi'n derbyn mwy o fyfyrwyr i'r flwyddyn 2012/13!

Bydd y darlun felly yn llawer cliriach erbyn mis Medi 2012 a bydd modd gwneud asesiad llawer mwy cywir o ba mor gynaliadwy yw polisi Llywodraeth Cymru, a faint o arian efallai bydd angen ar y gyllideb Addysg Uwch o gyllidebau eraill wrth i'r polisi aeddfedu tua 2014/15.

Mae'r penawdau hefyd yn celu ambell stori newyddion arbennig o dda. Mae 'na gynnydd clir iawn wedi bod yng Nghymru yn y niferoedd o fyfyrwyr o gymunedau difreintiedig sy'n ymgeisio i'r Brifysgol. Mae'r lefel bellach wedi cyrraedd 15% a hynny wedi codi o 10% ychydig flynyddoedd yn ôl. Mae yna waith i wneud wrth gwrs, ond mae'n amlwg i mi na fyddai'r cynnydd yma wedi digwydd pe tai'r un polisi ffioedd yng Nghymru ag sydd yn Lloegr.

Hot Yoga, Blogio a Rhedeg!

Mae hot yoga wir yn dda - dyna ddarganfyddiad mawr fis Ionawr i mi! Fis yn ôl mi wnes i dair adduned blwyddyn newydd - trio hot yoga, blogio'n rheolaidd yn Gymraeg a rhedeg bob dydd.

Syndod o'r mwyaf yw'r un mwyaf anodd yw'r rhedeg. Mi wnâi pleidio rhywfaint o amddiffyniad gan i mi deimlo cyhyr mewn poen yn ras Nos Galan ac felly dwi di bod yn araf yn mynd nôl at y rhedeg - ond rwy'n gobeithio mod i wedi gwneud rhyw fath o ymarfer corff bob dydd - ond dwi'n sicr heb redeg! 0/1 felly.

Mae'r yoga serch hynny di bod yn llawer mwy llwyddiannus. Des i ar draws stiwdio yoga campus yng Nghaerdydd Yoga Fever sy'n cynnig amrywiol dosbarthiadau, ystafell boeth ar gyfer yr yoga - tua 35 gradd celsiws, a hyfforddwyr arbennig iawn. Mae'r hyfforddwyr yn bwysig i mi, gan fy mod i wedi darganfod ymarfer corff dwi'n neilltuol o wael wrth ei wneud! Maen nhw'n amyneddgar, yn gyfeillgar, ac er bod eraill yn y dosbarth yn gallu troi eu cyrff i bob math o siapiau a minnau ymhell ar ei hol, maen nhw'n ddieithriad yn gefnogol. Dwi wrth fy modd ac rwy'n dechrau teimlo fy arddull rhedeg yn gwella hefyd. (1/2)

Mae'r blog yn dal i fynd - sy'n welliant ar yr ymgais diwethaf yn sicr. Rwy' wedi derbyn adborth positif, ac un sylw ar adolygiad papurau Radio Cymru. Mae rhyw 100 o bobl yn darllen bob cofnod - sydd i'm tyb i yn dderbyniol iawn, ond does gen i ddim clem a yw hynny yn dda neu'n ddrwg. Hyd yn hyn y Comisiwn Ffiniau ac erthygl wadd gan Cynog Dafis sy' wedi derbyn y mwyaf o sylw. Mi fyddai'n parhau i flogio, ac mae'n rhaid cyfaddef ei fod yn gyfle da i roi rhywfaint o drefn ar fy meddyliau am amrywiol bethau sy'n digwydd yng Nghymru a thu hwnt.

Felly diolch am alw draw, dyw 2 o 3 adduned ddim yn ddrwg mae'n siŵr ... bydd mwy i ddod, ac os y'ch chi erioed ffansi bach o yoga poeth yng Nghaerdydd - yoga fever yw'r man i chi.

Pa mor bwysig yw arweinydd y Blaid genedlaethol?

Oes ots pwy'n sy'n ennill ras arweinyddol Plaid Cymru? oedd y cwestiwn holwyd gan fy nghyfaill Lee Waters y bore 'ma wrth drydar. Fel arfer, gyda chwestiynau Lee, mae'n gwestiwn da.

Y peth cyntaf i ddweud yw bod arweinwyr yn bwysig. Yn yr oes sydd ohoni mae pobl yn edrych ar arweinwyr y pleidiau ac mae hynny yn cael effaith mawr ar sut maen nhw'n meddwl am y blaid. Meddyliwch am Gordon Brown neu Alec Salmond am eiliad ac mae pwysigrwydd arweinyddiaeth yn dod i'r amlwg. Mae dawn cyfathrebu arweinydd yn rhan annatod o'r darlun.

Mae delwedd yr arweinydd yn un ffactor, ond mae sut mae'r arweinydd yn arwain ei b/phlaid hefyd yn bwysig iawn. Meddyliwch am sut oedd Tony Blair yn treulio nifer o oriau bob wythnos ar faterion Blaid Lafur. Meddyliwch am sut mae Salmond wedi rhoi undod a phwrpas i weithgareddau'r SNP - yn fewnol yn ogystal ag yn allanol.

Mae arweinwyr llwyddiannus hefyd yn tynnu tîm y blaid at ei gilydd. Mae gan bob plaid cymeriadau, ac mae gwleidyddiaeth yn tueddu o ddenu nifer o bobl dalentog (sydd hefyd yn gwybod eu bod yn dalentog - mae 'na ambell ego mawr ym mhob plaid!) - mae'n cymryd cryn gymeriad i arwain plaid wleidyddol yn llwyddiannus.

Hyd yn hyn dwi di sôn am bwysigrwydd arweinydd yn gyffredinol.

Gobeithio fod hynny yn ddigon i argyhoeddi fod pwy sy'n arwain y Blaid yn bwysig - ond efallai yn yr achos yma mae pwy sy'n arwain y Blaid yn bwysig iawn - a hynny am dri rheswm.

1. Mae 'na dasg fawr o flaen yr arweinydd i adfywio'r Blaid. Mae'r broses honno wedi cychwyn gyda'r adolygiad a'r cynnydd sylweddol iawn mewn aelodaeth yn ddiweddar, ond mae gwaith mawr yn fewnol ac yn allanol i wneud i:
* Saernïo neges glir ac apelgar ar ran y Blaid
* Sicrhau fod gan y Blaid strwythurau a dulliau ymgyrchu sy'n addas ar gyfer plaid wleidyddol fodern yn yr unfed ganrif ar hugain
* Ymestyn allan i'r miloedd o gyd-Gymry sy'n hoffi'r Blaid ond ddim eto yn pleidleisio drosti.

O wneud hyn yn llwyddiannus bydd y Blaid yn profi llwyddiant etholiadol - ac yn sgil y llwyddiant hynny daw camau breision ymlaen i Gymru fel ag a welwyd yng nghyfnod Llywodraeth Cymru'n Un. Oes angen ail-adrodd tybed, oni bai am lwyddiant etholiadol Plaid Cymru yn 2007 byddai dim refferendwm wedi digwydd yn 2011 a bydden ni dal yn ymdroelli ym myd yr LCOs bondigrybwyll.

2. Mae'r Blaid yn parhau i weithredu fel rhyw fath o gydwybod genedlaethol i wleidyddiaeth Cymru. Dwn i ddim faint o ffrindiau o bleidiau eraill sydd wedi mynegi barn wrtha' i dros ba ymgeisydd y basen nhw'n pleidleisio ... 'Mae angen arweinydd cryf ar y Blaid - buaswn i'n pleidleisio dros x'. Mae'r x yn newid, er bron yn ddieithriad drosti hi mae fy nghyfeillion yn dweud. Mae hyd yn oed rhai, yn enwedig oddi fewn i'r Blaid Lafur, yn siomedig iawn gyda Llywodraeth Cymru ar hyn o bryd ac yn awchu am ymosodiad cryf gan y Blaid ar ddiffyg gweithgarwch - er mwyn procio'r llywodraeth i wneud rhywbeth! Sut bynnag mae'r Blaid wedi mabwysiadu'r rôl yma mae angen arweinydd effeithiol i fynd i'r afael gyda herio diffyg gweithgarwch y llywodraeth bresennol.

3. Mae'r Cyfansoddiad yn mynd i fod yn destun pwysig - tan o leiaf 2014 - ac felly mae angen ar y Blaid arweinydd sy'n gallu codi llais clir, deallus ac effeithiol ar faterion cyfansoddiadol. Mae'r drafodaeth honno yn elwa o fewnbwn Plaid Cymru, ac mae cael arweinydd sy'n medru cyfrannu i'r drafodaeth honno ar lefel Prydain gyfan yn hollbwysig.

Felly, does dim amheuaeth gen i fod dewis arweinydd nesaf y Blaid yn ddewis pwysig. Dwi eisoes wedi datgan fy nghefnogaeth i Elin Jones, ond yr hyn sy'n gwneud i mi fod yn optimistig iawn i'r Blaid yw cryfder y maes ar gyfer y frwydr arweinyddol - mae gennym bedwar ymgeisydd a fydd yn gwneud cyfraniad mawr i wleidyddiaeth Cymru dros y ddegawd nesaf - y cwestiwn mawr yw pwy fydd aelodau'r Blaid yn dewis i arwain y tîm hwnnw.

Romney, Gingrich a South Carolina

Cafwyd trydedd ornest etholiad y Gweriniaethwyr yn yr Amerig ddoe i ddewis ei ymgeisydd, ac os unrhyw beth mae'r darlun hyd yn oed yn fwy aneglur yn dilyn buddugoliaeth ysgubol Newt Gingrich. Bellach mae gan y strategwyr Gweriniaethol broblem ddifrifol - mae'r ymgeiswyr ceidwadol yn ennyn brwdfrydedd a chyffro, ond mae pob tystiolaeth yn dangos taw Romney yw'r ymgeisydd fyddai'n fwya' tebygol o guro Obama. Mae rhes o ymgeiswyr eithafol wedi dwyn y penawdau ac ennill cefnogaeth - Bachmann, Cain, Santorum a bellach Gingrich; ond tra eu bod yn apelio i'r Tea Party dyn nhw ddim yn apelio at bleidleiswyr mwy canol y ffordd a fydd yn y pendraw yn penderfynu ai Gweriniaethwr neu Barack Obama fydd yn y Ty Gwyn am y 4 mlynedd nesaf.

Florida fydd y dalaith bwysig nawr - os yw Gingrich yn ennill yn fanno, ac mae lle i gredu y gall, mi fydd yn hynod niweidiol i Romney. O ganlyniad bydd yr elites gweriniaethol yn gorfod ystyried yn ddifrifol iawn sut mae adfer ymgyrch Romney, neu hyd yn oed geisio perswadio ymgeisydd mwy cymeradwy e.e. Bobby Jindal neu coeliwch fe neu beidio Jeb Bush, i gynnig ei enw.

Buddugwr mawr etholiad South Carolina oedd Obama, ac mae'n rhaid bod y Democrats wrth eu bodd gyda'r smonach ar yr ochr weriniaethol.

Ac fel diweddariad bach o'r arbrawf betio, mi wnes i ennill £10.30 yn dilyn buddugoliaeth Gingrich. Roeddwn wedi betio swm bychain ar Gingrich pan oedd yn 3-1, a model FIVETHIRTYEIGHT yn awgrymu fod ganddo tua 40% o gyfle o ennill. Gan obeithio am lwc tebyg yn Florida!

Y Ceidwadwyr a Llandudno

Pan y'ch chi mewn twll mae'n ddoeth peidio palu'n ddyfnach!

Rwy' wedi rhyfeddu'r wythnos hon i weld y Ceidwadwyr yn canslo eu cynhadledd yn Llandudno a hynny cwta bythefnos cyn iddo ddigwydd. Fel un sydd wedi trefnu nifer o gynadleddau gwleidyddol cenedlaethol rwy'n gwybod y gwaith sylweddol iawn sy'n mynd i drefnu'r fath ddigwyddiadau a hynny misoedd lawer cyn iddo ddigwydd. Mae cytundebau i'w cytuno, a'u hyrwyddo, deunyddiau i'w hargraffu, agendau i'w trefnu, gwestai i fwcio ac ati ac ati. Mae cymryd penderfyniad hwyr iawn i ganslo yn rhwym felly o greu colledion i'r Blaid Geidwadol, y mudiadau gwirfoddol niferus sy'n mynychu'r cynadleddau a'r economi leol yn fwy eang. Rwy'n siŵr nad yw ymgeiswyr Cyngor y Ceidwadwyr yn Llandudno yn diolch i'w meistri Ceidwadol am niweidio'r economi leol.

Ond mae elfen fwy rhyfedd byth i'm tyb i, i'r holl beth - sef yr amrywiol esboniadau sydd eisoes wedi eu cynnig. Rhaid cyfaddef nad ydw i'n deall o gwbl y 'broblem' gyda chostau diogelwch. Pan oeddwn yn Brif Weithredwr Plaid Cymru roedd hawl gennyf wneud cais i'r Swyddfa Gartref am gyllid ar gyfer costau diogelwch - diolch i'r drefn ac eithrio ambell brotestiwr digon dymunol roedd cynadleddau’r Blaid yn nodedig am absenoldeb diogelwch trwm. Mae'r drefn i'w gweld yn para gan fod y mater wedi ei godi llynedd yn Nhŷ’r Arglwyddi a bu ymgais hefyd gan aelod o'r cyhoedd i ddarganfod faint a wariwyd gan Heddlu Tayside parthed costau diogelwch cynhadledd y Ceidwadwyr Albanaidd.

Mae'n bur debyg nad yw esboniad swyddogol y Ceidwadwyr felly yn dal dŵr - ac wrth ddatgan manylion sydd ddim yn rhoi'r pictiwr cyfan - mae'r Ceidwadwyr hefyd di torri un o reolau pwysig gwleidyddiaeth - os y'ch chi'n gwneud smonach lwyr o bethau (ac mae pobl yn gwneud o dro i dro), mae'r gwir yn debygol o ddod allan ac felly mae'n llawer gwell nodi'r gwir yn gynnar ac yn glir!

Cyfnod Allweddol Etholiad Arweinyddol Plaid Cymru

Mae pethau'n dechrau poethi yn sicr iawn gydag ymgyrch arweinyddol Plaid Cymru. Heddiw mae Dafydd Elis Thomas yn lansio ei wefan ymgyrch a'i gyfeiriad Ebost ymgyrch - arweinyddcynaliadwy@dafyddelisthomas.org, mae Elin Jones yng Nghaernarfon ac yn gwneud datganiad sylweddol parthed polisi economaidd, mae Leanne Wood yn parhau gyda'i thaith o gwmpas y wlad ac mae rhywfaint o sylw yn y wasg i ymgyrch Simon Thomas. Does dim dwywaith fod hyn oll yn newyddion da i'r Blaid. Mae cael sawl ymgeisydd o safon sy'n cyflwyno eu hunain fel darpar arweinwyr i'r Blaid ac i'r wlad yn dangos pa mor eang mae'r talent yn y Blaid.

Bydd y cyfnod nesaf yn allweddol i'm tyb i wrth benderfynu'r canlyniad. Hyd yn hyn, mae'r ymgyrchoedd wedi cael cyfle i ddiffinio eu hunain - mae Elin wedi gosod allan gweledigaeth am Annibyniaeth i Gymru a llwyddiant economaidd yn mynd llaw yn llaw, a pheirianwaith y Blaid yn cael ei ddatblygu i gwrdd â'r her. Mae Leanne wedi saernïo neges o amgylch newid, a Dafydd Elis Thomas yn pwysleisio ei brofiad a'i ymrwymiad cwbl ddiffuant at gynaliadwyedd. Rwy'n siŵr y bydd Simon yn lansio gwefan ymgyrch swyddogol maes o law hefyd. Ond, yn ystod y cyfnod nesaf, bydd yr holi caled yn cychwyn - beth yn union yw agweddau'r ymgeiswyr, pa mor eglur yw eu polisïau, sut fydden nhw'n ymdopi gyda llygaid y cyhoedd, y cyfryngau ac aelodaeth y Blaid yn gwylio pob gair maent yn datgan.

Efallai bydd yr atebion manwl yn sioc i rai - yn enwedig i'r sawl sy'n credu mewn newid sydd heb efallai ei ddiffinio'n llawn eto, ond rwy'n siŵr bydd y broses o graffu yn fanwl ar yr ymgeiswyr a'u polisïau o fudd i'r Blaid, ac o fudd mawr i'r ymgeisydd sy'n fuddugol yn y pendraw.

Rhaid cyfaddef mod i'n mwynhau'r holl broses, yn falch i gefnogi Elin Jones, ac yn gwybod yn iawn fod gennym dîm o ymgeiswyr fydd yn cyfrannu'n helaeth at lwyddiant y Blaid dros y blynyddoedd i ddod.

Beth yw dyfodol Plaid Cymru?

Mae adolygiad y Blaid bellach wedi ei chyhoeddi ar wefan y Blaid.

Mi roeddwn yn falch iawn i ymuno gydag Eurfyl ap Gwilym a'r tîm yn edrych ar wahanol agweddau o waith y Blaid. I mi mae'n rhaid cyfaddef roedd yr holl broses o feddwl yn ddifrifol am wahanol agweddau o weithgarwch y Blaid yn bwysig tu hwnt - anaml mae rhywun yng nghanol berw gwleidyddiaeth dydd i ddydd yn cael cyfle i gamu nôl a meddwl. Mae'n ymarfer pwysig ac yn gallu taflu goleuni ar amrywiol bethau sydd angen eu gwneud yn wahanol, ac efallai rhai nad sydd angen gwneud o gwbl. Rwy'n mawr obeithio y bydd cyhoeddi'r adroddiad yn gyfle i'r Blaid yn ei chyfanrwydd drafod ac ystyried yr argymhellion a maes o law cytuno ar gynllun pendant i Adeiladu'r Blaid i'r dyfodol.

Mae 'na ddau beth fuaswn i'n cyfeirio atynt yn benodol yn yr adroddiad - mae 'na lwyth o ddeunydd am amrywiol bethau - ond i mi, mae dwy elfen yn sefyll allan.

Yn gyntaf rydym yn argymell creu Academi Hyfforddi Genedlaethol i actifyddion y Blaid. Rwy'n credu y byddai hyn yn gam pwysig iawn ymlaen er mwyn hybu a hyrwyddo arfer gorau wrth ymgyrchu yn gymunedol a datblygu ein gwirfoddolwyr. Mae pob mudiad gwirfoddol llwyddiannus yn delio yn broffesiynol ac effeithiol gyda'i gwirfoddolwyr a does dim rheswm pam na ddylai plaid wleidyddol wneud yr un fath!

Yn ail, allai ddim gor-bwysleisio'r angen i ddatblygu ein dulliau ymgyrchu. Wrth ymwneud gyda'r adolygiad bûm yn trafod y fath o dargedau a osodir gan bleidiau eraill i'w darpar gynghorwyr ac ymgyrchwyr lleol. O ran cyswllt uniongyrchol gydag etholwyr mae'r Blaid ar ei hol hi, ac mae angen trawsffurfio ein dulliau ymgyrchu.

Ond am nawr, gwell tewi, a gweld beth mae aelodau'r Blaid yn ei feddwl am yr adroddiad.

Un nodyn bach wrth derfynu yw na chawsom gyfle i ymwneud yn uniongyrchol a phrosesau dewis ymgeisyddion. Mae hwn yn fater arall rwy'n sicr y bydd angen sylw gan y Blaid dros y cyfnod nesaf os am barhau i ddatblygu.

Dyfodol Prydain?

Ydy Cameron wir eisiau cadw'r Deyrnas yn Unedig? Rwy'n holi'r cwestiwn gan fod yr wythnos diwethaf wedi profi rhai o'r datganiadau mwyaf hurt gan Lywodraeth Prydain dwi wedi gweld ers tro byd. Rwy' wedi bwrw golwg manwl ar bol a gyhoeddwyd ddoe gan yougov. Pôl Prydain gyfan ydyw wrth gwrs, ac felly mae angen gofal wrth ymdrin â'r sampl bach yn yr Alban, ond mae'r darlun yn cael ei gadarnhau gan arolwg ICM a gyhoeddwyd ddoe hefyd.

Mae'r gefnogaeth i Annibyniaeth i'r Alban bellach yn agos iawn at gefnogaeth i barhau gyda'r Undeb - yn nhermau ystadegol oddi fewn i'r 'margin of error'. Mae'r wythnos diwethaf wedi profi cynnydd pellach yn y gefnogaeth. Yn fwy eglur mae cefnogaeth sylweddol iawn gan Albanwyr i'r egwyddor mai Senedd yr Alban ddylai benderfynu hyd a lled y refferendwm nid 'Torïaid yn Llundain', fel mae Alex Salmond wedi llwyddo i bortreadu yn ddeheuig ymateb Cameron. Mae'r datganiad mwy diweddar gan David Mundell y byddai Llywodraeth Prydain yn rhwystro Senedd yr Alban rhag defnyddio'r gofrestr etholiadol llawn yn enghraifft glasurol o ddadl dechnegol nad ellir ei gynnal yn foesol hyd yn oed ymysg yr Unoliaethwyr mwya' pybyr.

Yr hyn sy'n amlwg iawn i mi bellach yw os peri'r tueddiadau presennol bydd yr Alban yn pleidleisio o blaid Annibyniaeth yn 2014. Does dim sicrwydd i hynny, mi all yr Unoliaethwyr gael ei act at ei gilydd, ond os na wnawn yna mae diwedd Prydeindod yn agosach nag oeddwn i yn meiddio gobeithio ei fod 12 mis yn ôl.

O'u plaid mae rhyw arwydd diweddar fod rhai o'r Unoliaethwyr mwy hirben yn ceisio rhoi tîm Albanaidd at ei gilydd i ymladd y refferendwm - does dim dwywaith y byddai Alistair Darling, Charlie Kennedy ac Annabel Goldie yn wrthwynebwyr llawer mwy grymus i Alex Salmond na phe bai Cameron, Clegg a Moore yn arwain y frwydr. Ond mae gan yr Unoliaethwyr broblem arall sy'n amlwg o bôl yougov. Mae cysylltiad amlwg iawn rhwng budd economaidd annibyniaeth a bwriadau pleidleisio. Mae mwyafrif bach o Albanwyr yn teimlo y byddai'r Alban yn fwy llwyddiannus yn annibynnol - ond er mwyn gwrthweithio’r ddadl honno mae angen i'r Unoliaethwyr ddatgan yn glir iawn y budd ariannol sylweddol (yn eu tyb hwythau) a ddaw i'r Alban o'r Undeb. Yr anhawster iddynt yw bod arolwg yougov hefyd yn awgrymu fod drwgdeimlad yn barod yn Lloegr am yr arian mae'r Alban yn ei dderbyn o'r trysorlys, a byddai codi proffil hynny yn rhwym o greu mwy o broblemau yn Lloegr.

Dwi'n ddiogel iawn fy meddwl mai Alex Salmond fydd yn mwynhau ei uwd fwyaf bore 'ma o blith holl arweinwyr yr Alban (a Phrydain o ran hynny)!

Oes rhywun yn meddwl yn y Blaid Lafur Gymreig?

Ychydig o wythnosau nol mi roeddwn wedi synnu mymryn i weld 'senior Labour source' yn cael ei ddyfynnu yn awgrymu y byddai Llafur Cymru yn troi'n genedlaetholwyr dros nos pe tai'r Alban yn mynd yn annibynnol. Doeddwn i heb feddwl lawer amdano ar y pryd, er i mi deimlo fod hyn yn ddatganiad od ar sawl wedd.

Yn fwy diweddar mae Carwyn Jones wedi datgan o blaid ail siambr y cenhedloedd i'r Lloegr Fawr (?) fydd ar ôl wedi ymadawiad yr Alban. Fel un sydd wedi credu ers amser y gallai sail genedlaethol fod yn sail yn ail-ffurfio'r Tŷ’r Arglwyddi ers tro byd, rwy'n croesawu awgrymiad y Prif Weinidog. OND, ac mae'n ond fawr, gan mai sail y ddadl yw dominyddiaeth potensial Lloegr o'r greadigaeth newydd - onid dyna sydd gennym eisoes. Mae dros 80% o boblogaeth y Deyrnas Gyfunol yn byw yn Lloegr, ac o Loegr daw dros 80% o gynrychiolwyr Tŷ’r Cyffredin, felly pam nad yw'r ddadl dros ddiwygio'r ail siambr yn cael ei gyflwyno yn y sefyllfa bresennol.

Wedi ystyried hyn, y casgliad dwi'n cyrraedd yw nad yw Llafur yng Nghymru yn meddwl. Nid meddwl tymor byr am fantais wleidyddol ac am sut i gadw grym - mae Llafur yn arbenigo ar hynny, ond cyfeirio ydw i at feddwl tymor hir am ddyfodol y wlad. Rwy'n tybio fod syniad (da) Carwyn Jones yn adlewyrchiad o'r ffaith nad oes gan Lafur yng Nghymru weledigaeth tymor hir am ddatblygiad gwleidyddol ac economaidd Cymru, ac felly yn y gwagle mae 'dod yn genedlaetholwyr dros nos' yn bosib! Siawns na fyddai Cymru, ac yn wir y Blaid Lafur yn elwa pe tai rhai o'r cyfeillion mwyaf abl yn y blaid yn meddwl llai am ddyfodol etholiadol y Blaid Lafur a mwy am ddyfodol y wlad.

Pa mor debygol yw'r ffiniau newydd?

Bore ma wnes i ddarllen blog Glyn Davies am y newidiadau ffiniau ac yn pendroni tybed a welwn ni'r ffiniau newydd yng Nghymru. Mae na ddau beth yn arwain fi i feddwl ei bod hi'n bell o fod yn sicr y gwelwn ni'r ad-drefnu yn dod i rym.

Yn y man cyntaf mae 'na nifer o aelodau seneddol o bob plaid bellach yn poeni am ei dyfodol gwleidyddol. Efallai nad oes gan bob un ohonynt le gwirioneddol i boeni, ond mae'r ansicrwydd yn creu cwestiwn fan lleiaf am yr holl broses. Yr hyn sy'n drawiadol am y newidiadau yw er bod y ffiniau newydd yn creu mwy o gyfleoedd i'r Ceidwadwyr ennill mwyafrif (ar draws Prydain) dyw'r shifft ddim yn enfawr - ac yn y broses mae 'na sawl Ceidwadwr unigol yn gwynebu colli eu bywoliaeth. Felly mae 'na fantais tymor hir bach i'r Ceidwadwyr fel plaid, ond anfantais tymor byr sylweddol i nifer o aelodau seneddol Ceidwadol. Gellir ychwanegu at hynny'r fintai o Ddemocratiaid Rhyddfrydol sy'n debygol o golli eu seddi, a'r Blaid Lafur fydd yn elwa ar unrhyw gyfle i atal y cynlluniau; ac mae'r màths yn dechrau edrych yn giami. Mae'n rhaid wrth bleidlais yn Nhŷ’r Cyffredin wrth gwrs er mwyn i'r cynigion ddod i rym.

Elfen arall yw'r ystyriaeth y gall ffiniau fod yn destun gymharol ddi-boen i aelodau meinciau cefn wrthwynebu'r llywodraeth arno. Mae'n amlwg nad yw aelodau meinciau cefn y Ceidwadwyr na'r Democratiaid Rhyddfrydol wrth eu boddau ar hyn o bryd gydag agenda'r llywodraeth glymblaid yn chwilio am gyfleoedd i fynegi'r anfodlonrwydd hynny, mewn dull nad sy'n tanseilio yn sylfaenol y llywodraeth. Efallai y bydd newid ffiniau yn cynnig yr union gyfle hynny.

Pe bai'n rhaid i mi osod ffigwr felly - dim mwy na 40% buaswn i'n dweud yw'r tebygrwydd y gwelwn ni'r ffiniau newydd yng Nghymru erbyn 2015.